Opioïden: ondanks daling blijft chronisch gebruik hoog
Het totale gebruik van opioïde pijnstillers zoals tramadol en fentanyl bij volwassenen zonder kanker of palliatieve zorg is in België tussen 2018 en 2023 gedaald. Dat blijkt uit een recente studie van de Onafhankelijke Ziekenfondsen, met Helan in Vlaanderen, gebaseerd op de gegevens van 2,3 miljoen leden. Ondanks deze dalende trend blijft langdurig gebruik substantieel aanwezig met 1 op 60 volwassen leden die de medicatie gedurende meer dan drie maanden per jaar gebruikte. Dit terwijl opioïdengebruik gepaard gaat met een risico op ongewenste effecten en afhankelijkheid.
12 februari 2026
- In 2023 gebruikte 1,59% van de volwassen leden zonder kanker of palliatieve zorg opioïden gedurende meer dan drie maanden per jaar, tegenover 1,86% in 2018. Dat komt neer op een relatieve daling van 15%.
- Over dezelfde periode daalde ook het totale volume afgeleverde opioïden, gemeten in defined daily doses (DDD), met 32%.
- Opvallende vaststelling: de helft van de chronische gebruikers in 2023 gebruikte ook al opioïden vijf jaar eerder, in 2018.
Chronisch gebruik, een hardnekkig fenomeen
De studie toont aan dat opioïdengebruik zelden een tijdelijk fenomeen is. Eén op twee patiënten die in 2023 als chronische gebruiker werd beschouwd, was dat ook al vijf jaar eerder. Bovendien gebruikte 95% van de patiënten die zowel in 2018 als in 2023 als chronische gebruiker werden geïdentificeerd, opioïden in elk tussenliggend jaar.
“Chronische pijn is een complexe problematiek die een aanpak vereist die verder gaat dan louter medicamenteuze behandeling. Door vanaf het begin een gestructureerd therapeutisch plan uit te werken en te kiezen voor een multimodale aanpak- met een combinatie van farmacologische behandelingen, lichaamsbeweging, psychologische ondersteuning en begeleiding- kan de levenskwaliteit van patiënten worden verbeterd en het risico op langdurig opioïdengebruik worden verminderd”, zegt Thomas De Groote, arts en expert bij de Onafhankelijke Ziekenfondsen.
Meer kwetsbare groepen
Bepaalde bevolkingsgroepen lopen een verhoogd risico op langdurig opioïdengebruik.
- Vrouwen worden duidelijk vaker getroffen: in 2023 gebruikte 2,02% langdurig opioïden, tegenover 1,13% van de mannen.
- Ook sociaal kwetsbare groepen zijn oververtegenwoordigd. In 2023 gebruikte 4,29% van de personen met een verhoogde tegemoetkoming chronisch opioïden, tegenover 1,20% van de personen zonder verhoogde tegemoetkoming.
- Ouderen gebruiken opioïde pijnstillers ook vaker langdurig: 5,7% bij 80-plussers, tegenover 3,3% bij 65- tot 79-jarigen en 1,7% bij 40- tot 64-jarigen.
Daarnaast zijn er uitgesproken regionale verschillen. Brussel noteert de sterkste daling van het chronisch gebruik (-20%), gevolgd door Wallonië (-16%) en Vlaanderen (-10%). Brussel kent ook de laagste prevalentie van chronisch gebruik, terwijl die in Wallonië het hoogst ligt.
Voorschriften vooral via de huisarts
In de meeste gevallen vernieuwen huisartsen de voorschriften voor opioïden. Meer dan de helft van de chronische gebruikers kreeg in de 24 maanden voorafgaand aan de eerste terugbetaling van opioïden in 2023 geen enkel voorschrift van een specialist.
“Bij chronische pijn wordt een gepersonaliseerde aanpak aanbevolen die verschillende types interventies combineert, maar die is niet altijd eenvoudig in de praktijk te brengen”, aldus De Groote. “Het versterken van de kennis over chronische pijn en het verbeteren van de toegankelijkheid van alternatieven kan de zorg verbeteren.”
Chronische pijn: actieplan en multimodale aanpak
De Onafhankelijke Ziekenfondsen pleiten voor:
- De ontwikkeling en implementatie van een nationaal actieplan rond opioïden, met aandacht voor rationeel gebruik, het terugdringen van onaangepast gebruik en een gepast voorschrijfbeleid (onder meer wat betreft duur en hoeveelheden);
- Een multimodale en multidisciplinaire aanpak van chronische pijn, met ruimte voor niet-medicamenteuze benaderingen en met aandacht voor de context van de patiënt;
- Een duidelijk behandelplan dat de duur, de individuele therapeutische doelstellingen, de verwachtingen en de behandelingsstrategie vastlegt, in overleg met de patiënt;
- Waar nodig, een gerichte doorverwijzing naar een specialist of een pijncentrum.
📌Check de infographic over dit onderwerp
